Οι αρμενικές γειτονιές της Πόλης…

Στην ηλεκτρονική έκδοση του περιοδικού   ‘Αρμενικά‘,  της αρμενικής παροικίας στην Ελλάδα, ο Θρασύβουλος Παπαστρατής μας περιγράφει τις αρμενικές συνοικίες της Πόλης. Είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο, αν σκεφτεί κανείς ότι οι Αρμένιοι επίσης έχουν υποστεί διωγμούς από το «βαθύ» τουρκικό κράτος και διατηρούν, όπως και οι Ορθόδοξοι, αρμενικό Πατριαρχείο, στη συνοικία Κούμκαπι (Κοντοσκάλι). Το πρώτο μέρος του άρθρου δημοσιεύθηκε στο τεύχος αρ.30 και το παραθέτω αυτούσιο.

>>> Αρμενικές γειτονιές της Πόλης

>>> Μέρος πρώτο

>>> Μπεσίκτας:

Με γλυκές αναμνήσεις είναι χαραγμένη στο νου μου η εικόνα του Μπεσίκτας. Κυρίως επειδή ήταν μια από τις πρώτες «γειτονιές» της Πόλης που επισκέφτηκα επισταμένα, πριν από κάμποσα χρόνια. Και επίσης, επειδή μια ελληνορθόδοξη εκκλησία του, η Κοίμησις της Θεοτόκου κόσμησε το εξώφυλλο του πρώτου μου βιβλίου για την Πόλη…

Καθώς το Μπεσίκτας ήταν το πρώτο «χωριό» του Βοσπόρου, ήταν και επόμενο να ενωθεί απόλυτα με την Πόλη απ’ όλες τις πλευρές, σε βαθμό τέτοιο που, δύσκολο είναι πια να καταλάβεις πως αποτελούσε κάποτε χωριό, αλλά ακόμη και το ότι βρίσκεται στο Κατάστενο του Βοσπόρου.

Σήμερα Μπεσίκτας ονομάζεται ένας ολόκληρος Δήμος που ιδρύθηκε με τη μεταρρύθμιση του 1984 και τα διοικητικά του όρια φτάνουν μέχρι το Μπεμπέκ. Όμως το αυθεντικό Μπεσίκτας είναι η περιοχή ανάμεσα στο Ντολμάμπαξε και το Ορτάκιοϊ. Στην ιστορική της πορεία, η περιοχή άλλαξε πολλές ονομασίες, ίσως επειδή δεν είχε διαμορφώσει ακόμη μια δική της αυτόνομη ταυτότητα. Ήταν κάποτε ο Ροδίων Περίβολος, και αργότερα, στην πρώιμη βυζαντινή περίοδο ήταν γνωστό ως Σέργιον ή Δάφνη και πιο κατόπιν ως Άγιος Μάμας, από ομώνυμο παλάτι που έχτισε εκεί ο αυτοκράτωρ Λέων ο Α΄.

Στο 10ο αιώνα αναφέρεται πλέον ως Ζευκτά Κιόνια ή Διπλοκιόνιον, από το μνημείο που έχτισε εκεί ο αυτοκράτωρ Ρωμανός Λεκαπηνός, σε ανάμνηση νίκης του κατά Ρώσων και Βουλγάρων επιδρομέων, χρησιμοποιώντας μάλιστα για την κατασκευή του υπολείμματα από το παλάτι του Αγίου Μάμαντος ή ίσως και από το κατεδαφισμένο τον 5ο αιώνα από τον αυτοκράτορα Ζήνωνα ιερό του Δία. Οι κίονες αυτοί διατηρήθηκαν και μετά την Οθωμανική κατάκτηση της Πόλης, μέχρι την καταστροφή τους από σεισμό στα 1509. Κατά τον Gyllius, χρησιμοποιήθηκαν για τη θεμελίωση του τάφου του Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα. Σύμφωνα δε με τον Εβλιά Τσελεμπή, ο τόπος ονομαζόταν άλλοτε Κονάπετρον, εκδοχή που όμως έμεινε αναπόδεικτη. Πάντως την ιστορική ονομασία «Διπλοκιόνιον» επέλεξε να χρησιμοποιεί η ελληνορθόδοξη κοινότητα του Μπεσίκτας.

Η μάλλον αραιοκατοικημένη στα Βυζαντινά χρόνια περιοχή, άρχισε να συνοικίζεται μαζικότερα ύστερα από την τουρκική κατάκτηση. Η ονομασία Μπεσίκτας οφείλεται βεβαίως στους Οθωμανούς και η προέλευση της ερμηνεύεται από απόψεις διιστάμενες. Κατ’ άλλους προέρχεται από παραφθορά της λέξης Μπεκτασί, ενώ κάποιοι ανάγουν τη ρίζα της στη λέξη Besik, που θεωρούν πως ήταν παλαιός ναυτικός όρος. Κατά τη λαϊκή πίστη των κατοίκων, που της πρέπει πολύς σεβασμός, το αρχικό όνομα ήταν Μπες-τας, από τις πέντε δηλαδή πέτρες στην ακτή, στις οποίες έδεσε τα καράβια του ο Μπαρμπαρόσα και με το χρόνο παραφθάρθηκε σε Μπεσίκτας.

Αναπτυσσόμενο εμπορικό και επιχειρηματικό κέντρο, το Μπεσίκτας του σήμερα χάνει σταδιακά τον αστικό του χαρακτήρα, καθώς μεγάλες μονάδες, ξενοδοχεία και εμπορικά κέντρα εγκαθίστανται στην ευρύτερη περιοχή. Μακροπρόθεσμα οι πληθυσμιακοί του δείκτες μειώνονται, την ίδια ώρα που αυξάνεται η αξία της γης. Έτσι, λίγοι σήμερα μπορούν να θυμηθούν ότι το Μπεσίκτας ήταν κάποτε μια πραγματική «γειτονιά» της Πόλης, στην οποία λειτουργούσαν μέχρι και θερινοί κινηματογράφοι.

Ανηφορίζοντας το σοκάκι δεξιά από το ναό της Κοίμησης, στα εκατό περίπου μέτρα, συναντάς τον αυλόγυρο άλλης μιας εκκλησίας. Βρισκόμαστε στο Ilhan Sokagi, στη γειτονιά του Abbas Aga, και πρόκειται για τον αρμενικό ναό του Surp Astvatzatzin – Παναγίας.

Ο ναός αυτός χτίστηκε αρχικά ανάμεσα στα 1660 και 1680. Καταστράφηκε στα 1759, για να ανεγερθεί και πάλι στη σημερινή του μορφή στα 1836-1838, σε σχέδια του αρχιτέκτονα της σουλτανικής αυλής Γκαραμπέτ Αμιρά Μπαλιάν, ο οποίος μάλιστα στάθηκε και ο χορηγός του όλου έργου. Την τελευταία αυτή ανακαίνιση μνημονεύει σχετική αναμνηστική επιγραφή του 1866, χρονιάς θανάτου του Μπαλιάν. Ο ναός αυτός είναι ο ένας εκ των δύο – μαζί με αυτόν του Κουσκουντζουκίου –τρουλοειδών αρμενικών ναών της Πόλης, που χτίστηκαν κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής περιόδου.

Πλούσια διακοσμημένη αλλά και αγιογραφημένη με έργα του ανακτορικού ζωγράφου Umed Beyzad, η εκκλησία ανακαινίστηκε ριζικά στα 1987. Σταυροειδής και μεγαλόπρεπη, σε εντυπωσιάζει με την πρώτη ματιά, αμέσως μόλις διαβείς την αυλόπορτα. Οι δύο προτομές των Μπαλιάν εκατέρωθεν της κυρίας εισόδου του ναού, και ο τάφος του Αρτίν Νταντιάν Πασά, που βρίσκεται στην αυλή, εντείνουν αυτό το αίσθημα της επιβολής. Στην οικογένεια Μπαλιάν άλλωστε και στην επιρροή που είχε στην Οθωμανική Πύλη, οφείλεται η μεγαλοπρεπής αυτή ανέγερση του ναού.

Ακριβώς απέναντι από το μαντρότοιχο της αυλής, βρίσκονται συμπαθέστατα ενοριακά κτίσματα, με χαρακτηριστικά στρογγυλά παράθυρα.
Στον ίδιο δρόμο, λίγα μέτρα ψηλότερα, βρίσκεται επιβλητικό πολυώροφο κτίριο, πλήρως εγκαταλελειμμένο. Είναι η Σχολή Makruhyan, που η ίδρυσή της χρονολογείται από τα 1868.

Χτίστηκε από τον Σαρκίς Μπέη Μπαλιάν, σε ανάμνηση της πρόωρα θανούσας συζύγου του Μακρουΐ, της οποίας πήρε και το όνομα. Σημειώνω εδώ με την ευκαιρία αυτή, πως πολλές αρμενικές οικογένειες της Πόλης αναγκάζονται να στείλουν τα παιδιά τους σε τουρκικά σχολεία, επειδή τα περισσότερα αρμενικά, όντας ιδιωτικά, απαιτούν υψηλά δίδακτρα, που οι γονείς αδυνατούν να καταβάλουν, ενώ παράλληλα το εκπαιδευτικό τους πρόγραμμα έχει ούτως ή άλλως εκτουρκισθεί σε μεγάλο βαθμό…

Κουρούτσεσμε:

Σήμερα όλα τα χωριά του Βοσπόρου έχουν εξελιχθεί σε προνομιούχες περιοχές, δεδομένου ότι το πολεοδομικό συγκρότημα της Πόλης έχει υπερκορεστεί τόσο από κτίσματα όσο και από κατοίκους, ενώ στο Κατάστενο βρίσκεται ακόμη μια γαλήνη κι ένας αέρας εποχών αλλοτινών. Μοιάζει λοιπόν παράξενο το ότι το Κουρούτσεσμε είχε καταντήσει στα τέλη του 19ου αιώνα ένα χωριό «πενιχρόν και σκυθρωπόν». Και καθώς επίσης το χωριό κατοικείται σήμερα αποκλειστικά από μουσουλμάνους Τούρκους, πρέπει να χρησιμοποιήσεις τη φαντασία σου, αλλά και να γνωρίζεις την ιστορία για να πιστέψεις πως κατοικείτο άλλοτε από ευάριθμους Ιουδαίους και Αρμενίους και ολιγότερους Γραικούς και Οθωμανούς.

Ίσως επίσης είναι δύσκολο να πιστέψεις ότι το Κουρούτσεσμε ήταν άλλοτε «ενδιαίτημα» των ελλήνων ηγεμόνων της Δακίας, της Βλαχίας δηλαδή και της Μολδαβίας, και ακόμη πως έδρευε εκεί η Μεγάλη του Γένους Σχολή, πριν μεταφερθεί στο Φανάρι. Οι απορίες αυτές ίσως εξελιχθούν σε υποψίες για τον επισκέπτη του χωριού, υποψίες για το παρελθόν και την ιστορία του, όταν, ακολουθώντας το Kirbaη sokak, τον κεντρικό δηλαδή δρόμο του Κουρούτσεσμε, τον κάθετο στην παραλιακή λεωφόρο, θα βρεθεί σε μια πλατεία, όπου αντικριστά σχεδόν βρίσκονται δυο μεγαλοπρεπείς εκκλησίες, μια αρμενορθόδοξη και μια ελληνορθόδοξη. Στην αρχαιότητα η περιοχή του Κουρούτσεσμε ήταν γνωστή ως Βυθίας, λόγω του μεγάλου βάθους της ακτής στο σημείο αυτό. Ήταν γνωστή ακόμη ως Κάλαμος, από τις ευάριθμες καλαμιές που φύτρωναν στις εκβολές τοπικού ρυακιού, αλλά και ως Παράβολος και Αμμόπολος, ονομασίες που κι αυτές οφείλονται στο φυσικό της χώρο. Η σημερινή ονομασία Κουρούτσεσμε, που οι Ρωμιοί μετέφρασαν σε Ξηροκρήνη, οφείλεται σε βρύση του χωριού, η οποία στα τέλη του 17ου αιώνα στέρεψε και προξένησε μακρόχρονη λειψυδρία που ταλαιπώρησε το χωριό, με αποτέλεσμα να διατηρηθεί σε ανάμνηση η ονομασία αυτή, παρά το ότι αργότερα επισκευάστηκε η βρύση. Κατά λιγότερο πιθανές εκδοχές το σωστό όνομα ήταν Κουρού Κεσμέ, δηλαδή Ξερόβραχος, από απότομο βράχο που ορθωνόταν εκεί, ή ακόμη και Κορού τσεσμέ, από το “Koru”, καθώς πυκνά άλση κάλυπταν την περιοχή. Η ιστορία όμως δικαιώνει την πρώτη εκδοχή, που τελικά επικράτησε, παρά το ότι πιθανότατα η Μήδεια η κόρη του Αιήτη φύτεψε εκεί άλσος από δάφνες…

Των σήμερα υφιστάμενων θρησκευτικών ιδρυμάτων και ευκτήριων οίκων προϋπήρχαν κι άλλοι ναοί, ήδη από την αρχαιότητα. Πρόδρομος τους ήταν μάλιστα ναός προς τιμή της Θεάς Δήμητρας, της Ρέας ή της Ίσιδος, χτισμένος στη θέση του Αγίου Δημητρίου των Ρωμιών. Στην περιοχή του Κουρούτσεσμε κατά την πρώιμη βυζαντινή περίοδο ασκούνταν Στυλίτες μοναχοί, όπως ο Σίμων και ο Δανιήλ, ενώ τον 9ο μ.Χ. αιώνα ιδρύθηκε εκεί η Μονή Ταρασίου, που διατηρήθηκε ως την Άλωση της Πόλης. Τότε περίπου χτίστηκε ο πρώτος ναός του Αγίου Δημητρίου, ο οποίος ξαναχτίστηκε εκ βάθρων στα 1798.

Σύμφωνα με τα όσα γράφει ο Εβλιά Τσελεμπή, κατά το 17ο αιώνα οι μουσουλμάνοι του χωριού κατοικούσαν κυρίως στην κοιλάδα και διατηρούσαν ένα τζαμί, ένα χαμάμ και μια δημόσια κρήνη, ενώ οι πολυπληθείς εβραίοι κατοικούσαν σε δυο γειτονιές και λειτουργούσαν τρεις συναγωγές. Την ίδια εποχή οι ρωμιοί κατοικούσαν σε τρεις συνοικίες κι είχαν δυο εκκλησίες, ενώ οι Αρμένιοι ήταν λιγοστοί, με ένα μονάχα ναό για τις ανάγκες τους. Υπήρχαν ακόμη στην περιοχή και διακόσια περίπου καταστήματα.

Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία των Οθωμανικών απογραφών, στα 1886 ο πληθυσμός του Κουρούτσεσμε ήταν περίπου 4.100 κάτοικοι. Η πληθυσμιακή αυτή δύναμη διατηρείται σταθερή μέχρι σήμερα, προφανώς επειδή το Κουρούτσεσμε, όπως και τα περισσότερα χωριά του Βοσπόρου, δεν προσφέρεται για περαιτέρω ανάπτυξη και εγκατάσταση των ανατολίτικων μαζών, γι’ αυτό και αποτελεί προνομιακό τόπο κατοικίας στη σημερινή Πόλη. Στην οδό Kirbaη, διαγωνίως και απέναντι περίπου από τον Άγιο Δημήτριο των ρωμιών, βρίσκεται η ενδιαφέρουσα αρμενική εκκλησία του Surp Haη, του Τιμίου Σταυρού. Γνωστή το 17ο αιώνα ως Surp Nisan, η εκκλησία ξαναχτίστηκε στα 1798 – παράλληλα σχεδόν με αυτήν του Αη Δημήτρη. Ανακαινίστηκε πάλι ριζικά στα 1834, αλλά και πρόσφατα στα 1975 και στα 1988. Καλοδιατηρημένη, είναι πάντοτε ανοιχτή τα Σάββατα, επειδή, όπως λένε οι Ρωμιοί με κάποια κακεντρέχεια, προσδοκούν οι Αρμένηδες να την επισκεφτούν έστω και από λάθος κάποιοι από τους πολυπληθείς προσκυνητές του Αη Δημήτρη και να αφήσουν τις καθόλα ευπρόσδεκτες λίρες τους. Ο Surp Hach ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους αρμενικούς ναούς, λόγω της εξαιρετικής του συμμετρίας, που οφείλεται ίσως στο ότι χτίστηκε ταυτόχρονα με τη ρωμαίικη εκκλησία του χωριού και πιθανότατα εργάστηκαν γι’ αυτόν οι ίδιοι καλφάδες…

Αρμένικες μνήμες διασώζει και το νησάκι που βρίσκεται απέναντι από την παραλία του Κουρούτσεσμε και σήμερα χρησιμοποιείται από τον αθλητικό σύλλογο της Γαλατάσαράϊ, αφού ο αιμοσταγής Σουλτάνος Αβδουλχαμίτ Β’ το είχε δωρίσει στον αρχιτέκτονα Σαρκίς Μπαλιάν, ως ανταμοιβή για την προσφορά του στην Αυτοκρατορία…

Το δεύτερο μέρος του άρθρου, εδώ.

Το τρίτο μέρος του άρθρου, εδώ.

~ από Ταξιδιώτης στο Μαρτίου 15, 2009.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: